Statü ve kullanım sınırı: Bu içerik uygulama öncesi hukuk kontrolü gerektiren çalışma politikası olarak yayımlanır; yürürlükte bir kurum politikası değildir. Girişim Kalkınma .org doğrulanmış bir dernek, vakıf veya kamu kurumu olduğu iddiasında değildir.
Amaç ve kapsam
Yapay Zekâ ve Otomatik Karar Kullanım İlkeleri; bir faaliyeti tanıtmak yerine, kararın hangi kanıta dayanacağını, hangi rolün sorumlu olduğunu ve hangi durumda ilerlemenin durdurulacağını görünür kılmak için tasarlanmıştır. Kullanıcı, sayfayı bir taahhüt veya resmî uygunluk belgesi olarak değil, doğrulanması gereken karar çerçevesi olarak kullanmalıdır.
Bu sayfanın cevapladığı soru: Bu kararı bir insan gözden geçirmeden uygulasak, itiraz eden kişiye gerekçeyi açıklayabilir miyiz?
Temel ilke, “önce kanıt, sonra karar”dır. İhtiyaç, hedef grup, kaynak, güvenlik, veri ve maliyet varsayımları ayrı ayrı doğrulanmadan başarı veya etki iddiası kurulmaz.
Girdi ve çıktı
Girdi tamamlanmadan çıktı üretilmez; eksik girdiyle üretilen çıktı, sonraki aşamalarda düzeltilemeyen bir belirsizlik taşır.
Uygulama adımları
- Otomatik sistemi yalnız hazırlık ve sıralama aşamasında kullan; nihai eleme veya kabul kararını insana bırak.
- Kullanılan aracı, sürümünü ve karar akışındaki yerini envantere yaz.
- Başvuru sahibine otomatik sistem kullanıldığını ve hangi aşamada kullanıldığını bildir.
- Girdi verisinde temsil sapması olup olmadığını gruplar arası sonuç dağılımıyla test et.
- Başvuru metnini üçüncü taraf sistemine göndermeden önce veri işleme dayanağını ve saklama koşulunu doğrula.
- Otomatik sonucun insan kararını değiştirdiği durumları ayrıca kaydet.
Karar ve sorumluluk sistemi
| Kapı | Sorulacak soru | Beklenen kanıt | Durdurma koşulu |
|---|---|---|---|
| İhtiyaç | Problem gerçekten var mı? | Görüşme, süreç verisi veya doğrudan gözlem | Problem tanımsız veya paydaş sahiplenmiyor |
| Uygulama | Çözüm güvenli ve uygulanabilir mi? | Pilot planı, sorumlu kişi, zaman ve erişim | Yetki, veri veya güvenlik engeli açık |
| Ekonomi | Kaynak kullanımı gerekçeli mi? | Maliyet kalemleri ve alternatif karşılaştırması | Maliyet sahibi veya finansman kaynağı belirsiz |
| Öğrenme | Sonuç nasıl değerlendirilecek? | Başlangıç değeri, hedef ve kontrol tarihi | Ölçülemeyen başarı iddiası |
Göstergeler ve durdurma koşulları
İzlenecek göstergeler
- İnsan gözden geçirmesinden geçen otomatik çıktı oranı
- Gruplar arası sonuç dağılımındaki fark
- Otomatik öneriyle nihai karar arasındaki uyuşmazlık oranı
Durdurma koşulları
Aşağıdaki durumlardan biri varsa ilerleme durdurulur ve karar kaydına gerekçe yazılır.
- Otomatik sistem insan onayı olmadan eleme yapıyorsa
- Karar gerekçesi başvuru sahibine açıklanamıyorsa
- Kişisel veri, işleme dayanağı doğrulanmadan üçüncü taraf sistemine gönderiliyorsa
Asgari kayıt seti
- Kayıt kodu ve sürüm
- Hazırlayan, değerlendiren ve karar veren rol
- Kararın tarihi ve gerekçesi
- Dayanak kanıt veya kaynak
- Risk, çıkar çatışması ve veri notu
- Bir sonraki kontrol tarihi
- Değişiklik günlüğü
Kayıt sistemi gerçek kişisel veya hassas veri gerektiriyorsa güvenli backend, rol bazlı erişim, saklama-silme düzeni ve hukuk onayı olmadan canlılaştırılmaz.
Katılımcı ve paydaş hakları
Katılımcı; süreç ölçütlerini, verisinin kullanım amacını, kararın hangi aşamada olduğunu ve mevcut itiraz kanalını anlayabilmelidir. İtiraz değerlendirmesi mümkün olduğunca ilk kararı veren kişiden ayrılmalı; çıkar çatışması beyanı ve çekilme mekanizması bulunmalıdır. Erişilebilirlik ihtiyacı, başvuruyu zayıflatan bir unsur olarak değerlendirilemez.
Kontrol ve güncellik
Son içerik kontrolü: 15 Ağustos 2026. Bir sonraki kontrol: 15 Şubat 2027. Bu sayfa dış dünyaya ilişkin güncel bir program, bütçe veya sonuç iddiası içermez. Gerçek kurum, mevzuat, finansman veya tarih bilgisi eklendiğinde birincil/resmî kaynak ve görünür yeniden kontrol tarihi zorunludur.
Otomatik sistemlerin en büyük riski hız kazancının denetim kaybını gizlemesidir. Açıklanamayan bir çıktı, ne kadar tutarlı görünürse görünsün itiraz hakkını fiilen ortadan kaldırır.